- Manşet, Təsəvvüf

Nəzakət MƏMMƏDLİ. Nizami yaradıcılığında təsəvvüf

   Giriş

Dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin təsəvvüfi görüşlərini tədqiq etmək üçün ilk növbədə Nizamini yetişdiyi ədəbi mühitin içində araşdırmaq, sadiq bir müsəlman, şeyx olduğunu, təsəvvüf ədəbiyyatının inkişaf etdiyi bir dövrdə yaşayıb-yaratdığını, Sənainin əsasını qoyduğu ədəbi məktəbin davamçısı olduğunu unutmamaq lazımdır. Nizamini bütün Şərq aləmində məşhurlaşdıran  “Məxzənül-əsrar” əsəri həm mövzu, həm də ideya cəhətdən, Sənai Qəznəvinin “Hədiqətül-həqayiq”, Şeyx Fəridəddin Əttarın “Əsrarnamə”, “İlahinamə” əsərləri ilə çox yaxındır. Hətta çox sayda üst-üstə düşən hekayələr, fikirlər də mövcuddur. Fikrimcə, Sənai-Əttar-Rumi məktəbi adlanan ilkin təsəvvüf ədəbiyyatına Nizaminin daxil edilməməsi, sanki ayrıca bir ada kimi kənarda qalması tamamilə yanlışdır. Sufizmin mahiyyətinə bələd olan, irfan ədəbiyyatını, təsəvvüfi lüğətləri oxuyan hər bir tədqiqatçı Nizaminin  ən azı Sənai, Əttar və Rumi qədər mütəsəvvif olduğunu anlayar. Sadəcə, Nizami adı çəkilən şair və ədiblərdən fərqli olaraq daha böyük poetik istedada malik olduğu, fəlsəfi ideyaları daha örtülü bir şəkildə ifadə etdiyi üçün onun yaradıcılığında təsəvvüf daha dərin qatlardadır. “Təsəvvüf” sözü bir çox mənada yozulsa da, əslində “saflaşma”, “təmizlənmə” deməkdir. Məhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) “Allahın əxlaqıyla əxlaqlanın” hədisinin hökmünə uyğun olaraq təsəvvüfdə əxlaqı gözəlləşdirmək, mənəvi təkamül məsələsi başlıca ideya olaraq bütün sufi şairlərin yaradıcılığında əks edilmişdir. “Məkariməl-əxlaq”, “Təhzibül-əxlaq” nəzəriyyəsi Nizami yaradıcılığının ana xəttini təşkil edir.

Nizami və təsəvvüf

Nizamini təsəvvüf baxımından təhlil etmək üçün ilk növbədə onun əsərlərini orijinaldan oxumaq, təsəvvüfi terminologiyaya, simvol və məcazlara bələd olmaq, digər sufu şairlərin əsərləri ilə tanış olmaq lazımdır.

Fik­ri­miz­cə, Ni­za­mi­nin “Xos­rov və Şi­rin” əsə­ri ilə ən çox üs­tə-üs­tə dü­şən mə­qam­la­rın mü­şa­hi­də edil­di­yi əsər Ət­ta­rın “Xos­rov­na­mə” əsə­ri­dir. Əttar bu əsərin əvvəlində bir dostunun xahişi ilə özünə xas olan tərzdə, yəni, bir aşiqanə dastan, mənzum roman şəklində əsər yazdığını qeyd edir. Əttarın “Xosrovnamə”sini bəzən, onun təsəvvüfi olmayan yeganə əsəri kimi qiymətləndirsələr də, əslində bu əsər də təsəvvüfi məzmundadır. Lakin, bu mənzum eşq dastanında təsəvvüf, Əttarın digər əsərlərində olduğu kimi qabarıq şəkildə görünmür, Nizaminin əsərlərindəki kimi, daha dərin qatlarda, daha gizli və simvolik şəkildə ifadə edilir.

Nizami, Ma­ke­do­ni­ya­lı İs­kən­də­ri “Al­lah və pey­ğəm­bər” di­ni­ni ya­yan, təb­liğ edən bir şəxs ki­mi ver­mək­lə, elə­cə də Xos­ro­vun yu­xu­da Həz­rət Mə­həm­mə­di gö­rə­rək is­la­mı qə­bul et­mə­si­ni təs­vir et­mək­lə döv­rü­nün tə­səv­vü­fi gö­rüş­lə­ri­nə uy­ğun ola­raq Nu­ri-Mə­həm­mə­diy­yə və Hə­qi­qə­ti-Mə­həm­mə­diy­yə ide­ya­la­rı­nı təs­diq­lə­miş olur.

“Sufilərə görə, Əqli-Küll bir nurdur ki, buna “Nuri-Məhəmmədiyyə” deyirlər. “Həqiqəti-Məhəmmədiyyə” bütün kamal sifətlərinin cəmidir. Məşhur bir hədisə görə Allah Təala ilk olaraq Məhəmməd Peyğəmbərin nurunu yaratmış, ondan sonra mərhələ-mərhələ, peyğəmbərlərin, övliyaların və digər məxluqatın ruhunu xəlq etmişdir. Həzrət Məhəmmədin peyğəmbərliyi Həzrət Adəmin peyğəmbərliyindən daha öncə mövcud olmuşdur(Baxərzi 1057, 423; Memmedli, 2011,152).

Təsəvvüfi şeirdə geniş yayılmış “Hənuz” rədifli qəzəllərdə ifadə edilən əsas məna “Nuri-Məhəmmədiyyə” və Həzrəti Məhəmmədin nurunun ilkin nur olaraq qəbul edilməsidir. Bu fəlsəfə “Həqiqəti-Məhəmmədiyyə” olaraq da adlanır. Bütün dünya və içindəkilər yaranmamışdan daha öncə Allah Təala Məhəmməd Peyğəmbərin nurunu yaratmışdır. Sonra bu nurdan digər peyğəmbərlərin, övliyaların, möminlərin, insanların və digər bütün məxluqatın ruhlarını yaratmışdır.

Füzuliyə qədər bu rədifdə Əttarın, Xətainin, Nəsiminin və bir çox şairlərin məşhur qəzəlləri vardır. Nəsimi  bu rədifə müraciət edərək “Nuri-Məhəmmədiyyə” və “Həqiqəti-Məhəmmədiyyə” anlayışlarına fərqli məna çalarları qatır:

Düşdüm əzəldə zülfünə, dam olmaddan hənuz,

İçdim ləbin şərabını, cam olmadan hənuz.

Gördüm üzünü Kəbədə əhli-Səfa ilə,

Qıldım təvafi-Kəbə, həram olmadan hənuz

Füzuli də məhz Nəsiminin ideyalarını davam və inkişaf etdirir:

Səcdəgah etmişdi eşq əhli qaşın mehrabını

Qılmadan xeyli-məlayik səcdeyi-Adəm hənuz.

Canə dərdin, cismə peykanın rəvan etmişdi hökm,

Cism ilə can irtibatı olmadan möhkəm hənuz.

Qəzəldə şair “əzəllər-əzəlində, bəzmi-Ələstdə Allah Təalanın mələklərə Adəmə səcdə edin” əmrindən daha öncəki zamana işarə etdiyini bildirir.

Nizami də istər əsərlərinin əvvəllərində verilən nətlərdə, istərsə də “Xosrov və Şirin”, “İskəndərnamə” əsərlərində bu ideyanı ifadə edir. Şair əsərləinin əvvəlində verdiyi nətlərdə də bu ideyanı ifadə edərək Məhəmməd Peyğəmbərin nurunun bütün peyğəmbərlərdən əvvəl və üstün olduğunu bildirir:

Həmço əlef rast be əhdo vəfa

Əvvəlo axer şode bər ənbiya

Əhdə vəfada əlif kimi doğrudur,Peyğəmbərlərin əvvəli də, axırı da odur.

Nizami və Əttar şeirində ortaq rəmz və məcazlar

Məşhur İran alimi Səid Nəfisi, səkkiz çap və ən qədim əlyazma nüsxələri əsasında hazırlanmış “Divane-qəsaedo-ğəzəliyyate-Nezami Gəncəvi” kitabnda yer alan bir qəzəl həm Əttarın, həm də Nizaminin divanlarında var. Səid Nəfisi bu qəzəlin ilk iki beytinin Əhməd Cam Jendepilin divanında  nəşr edildiyini qeyd edir:

Meyxanə və məscidin yolu hansıdır?Ayıra bilmirəm, çünki hər ikisi mən yazığa haramdır. Nə məscidə gedə bilirəm, nə meyxanəyə. Məscidə gedəndə deyirlər ki, rinddir, Meyxanədə isə deyirlər ki, bu xam sərxoşdur! Meyxanada bir imam sərxoş məst, sərxoş olaraq yatmış,Bilmirəm ki, o bütün adı nədir?Nizami belə cavab verdi:Meyxanənin və məscidin qapısı hansıdır?

Hər iki şairin divanında şeirin ilk 4 beyti eynidir. Yalnız beşinci beytin ilk misrasında Nizamidə  “Anca”(orda), Əttarın divanında isə “Emruz”(bu gün) sözü verilmişdir. Qəzəlin məhz Nizamiyə və ya Əttara aid olması barədə qəti söz söyləmək çətindir. Bunun üçün hər iki şairin əsərlərinin əlyazmaları üzərində tədqiqat aparılmalı, mətnşünaslıq baxımından dəyərləndirmələr edilməlidir. Lakin, Əttarın Nizamidən təsirləndiyini, əsərlərində onun adını çəkdiyini, bir çox hekayə və şeirlərinin qaynağını Nizamidən aldığına işarələr etdiyini nəzərə alaraq, bu şeirin də Nizamiyə məxsus olması fikrini irəli sürə bilərik. Nizami yaradıcılığında təsəvvüf ədəbiyyatında işlədilən xəlvət, üzlət, riyazət, təcrid, təfrid və s. kimi təsəvvüfi məqam və mərhələləri ifadə edən terminlərlə yanaşı Kəbə, deyr, tərsa və s. kimi təsəvvüfi rəmz və məcazlar da sıx-sıx işlənir:

Delbəre-tərsaye-mən Kəbeye-ruhaniyəst

Kəbəvo deyr əz koca? İn çe mosəlmaniyəst?

Goftəməş: “Ey cano del, Kəbe çera deyr şod?

Qoft: Nezami, xamuş, gənc dər viraniyəst.

Mənim tərsa(xristian) dilbərim, Ruhların Kəbəsidir,

Kəbə və deyr(monastır) hara, bu necə müsəlmanlıqdır!Ona dedim:Ey, ruh və qəlb, Kəbə niyə deyr oldu?Dedi: Nizami, sus ki, gənc(xəzinə) xarabalıqda olur!

Nizami yaradıcılığında Kəbeyi-ruhani, tərsa, məscid, meyxanə, deyr və s. terminlər, Əttarda olduğu kimi, Haqq aşiqi, təqlidi imandan həqiqi imana keçiş, ilahi sirlərin açıqlandığı məkan, salikin qəlbinə ilahidən doğan nur, müşahidə, ilahi qeyb məqamı və s. mənaları ifadə edir. Bu beytdə Nizami də Əttar kimi “dilbəri-tərsa” dedikdə ilahi təcəlla nurlarına işarə edir. Əttarın “Məntiqüt-teyr” əsərində məşhur “Şeyx Sənan”hekayəsində 50 dəfə Həcc ziyarəti etmiş, möhtərəm bir şeyxin yuxusunda “tərsa” xristian qızı görüb ona aşiq olması, qızın eşqiylə yollara düşüb hörmətini, dövlətini, dinini tərk edərək içki içməsi, donuz otarması, xaç taxması və s. təsvir edilir. Əttar “Divan”ında da “xristian qızı” və “tərsabeçə” obrazlarına tez-tez müraciət edir.

Əttarın “Divan”ında çoxsaylı “Nəgoncəd” , “Nəgoncəm”, “Nəmigoncəd” və s. rədifli qəzəlləri təsəvvüf ədəbiyyatında geniş yayılmış “sığmazlıq” anlayışını ifadə edir. Sığmazlıq motivi Nizaminin yaradıcılığında da öz əksini tapmışdır. Bu mövzu əslində ruh və bədən münasibətlərini ifadə edir. Aləmi-ərvahdan, əsil vətəni olan ruhlar aləmində ayrılan insan ruhu Allahın əmri ilə bədən içində qərar tutur. Ruh böyük bədən kiçik, ruh lətif, bədən isə kəsif məxluqdur. Ruh bədən içində sıxılır, əzab çəkir. İnsan ruhu bu dünyanın sərhədlərinə sığmır:

Ğəmət coz bər dele-yekta nəqoncəd

Ke rəxte-eşq dər hər ca nəqoncəd.

Ze mən can xahi, bestan həm emruz,

Ke dər tatixe-ma hərda nəqoncəd.

Qəmin tək bir qəlbdən başqa yerə sığmaz; Eşq paltarı hər kəsin əyninə sığmaz. Məndən canımı istəyirsən, elə bu gün al ki; Bizim tariximizə sabah sığmaz.

Son beytdə təsəvvüfdəki məşhur “ibnəl-vəqt” nəzəriyyəsi öz əksini tapır. Bu nəzəriyyəyə əsasən, sufi vaxtın oğludur, yəni nə dünənin fikrini çəkər, nə də sabahın əndişəsini edər. Sadəcə, içində yaşadığı anı dəyərləndirər, ölüm hər an gələcəkmiş kimi yaşayaraq əməlləri ilə hesabat verməyə hazır olur.

Nizamidə təsəvvüf ideyaları Sənai  və Əttardan daha örtülü və pərdəli şəkildə ifadə edilir:

Dər pərdeye-del mizəno dər pərde həmi quy

Kan pərde çe pərdeəsto an raz çe raz əst?

Ta pərdegiye-xas miquyəd ke Nizami,

Cane-to yek pərdevo an pərde niyaz əst.

Könül pərdəsinə gir və pərdə içində söylə: O pərdə nə pərdədir, o sirr nə sirdir? Ta  xas pərdəçi desin ki, Nizami, sənin canın, ruhun bir pərdədir, o pərdə niyazdır.

Nizami saf, ixlaslı bir imanı təbliğ edir, zahir əhlindən olmamağı, sidq və səmimiyyəti tövsiyə edir: İtaət o deyil ki, nəbinin torpağına döşənəsən; Sədaqətini ortaya qoy ki, İblis də çox səcdələr etdi.

Şairin fikrincə həqiqi mömin, Yaradanın eşqinə yaradılanı sevməlidir.

Nizamidə Haqqın təcəllisi, “kəmale-zühur” şəklində ifadə edilir. Haqqın təcəllası qarşısında salik Turi-Sinada Allahın nurunu görüb özündən gedən Musa peyğəmbər kimi yox olur. Çünki Haqqın varlığı yalnız qulun yoxluğunda, bütün maddi aləmi, dünya bağlarını tərk etdiyi, özündən getdiyi anda təcəlla edir.

Rindlik qələndərlik motivləri də həm Əttar, həm də Nizami yaradıcılığında müşahidə edilən ortaq məqamlardandır. Məşhur İran tədqiqatçısı Əbdülhüseyn Zərrinkub Əttarın qələndəriliklə bağlı qəzəlləri barədə yazırdı: “Əttarın əksər arifanə qəzəllərində də qələndərilik rəngi tapmaq mümkündür, şair ilahi şövq və məstlik sonsuzluqlarına baş vurur. Qələndərilik ruhu, bixudi (özündən, nəfsindən, cismindən uzaqlaşmaq, sıyrılmaq) sədası verir və insanı zahir aləmini xarab edir, onu bütün nəsihətlərdən və cismani bağlardan xilas edir. Qələndərə sovmiə pirinin yerini, yolunu nişan verən tərsabeçə obrazı olur; sovmiənin piri, yəni mürid əksər hallarda sərməst və özündən xəbərsiz halda məscidə və ya sovmiəyə daxil olur və zahidlər onun qarşısında heyran qalaraq zünnar bağlayırlar. Tamah, dünyəvi istəklərin rəmzi olan mənlik zaviyəsindən  xərabat dünyasına qədəm qoyurlar.

Ə.Zərrinkubun qeyd etdiyi kimi, Əttar bu qələndəriliyi içində, sufilərin “zahirən baxəlq, batinən bahəqq” (zahirdə xalqla, batində Haqq ilə) konsepsiyasına əsasən, seyrü süluku, mənəvi kamilləşmə yolundakı yaşantılarını, daxili hisslərini insanlardan, kütlədən gizli yaşamışdır. “Bazarda, əczaxanada onunla həmsöhbət olan insanlar onun içindəki tufanlardan xəbərsiz olmuşlar” .

Nizamidə də mey, şərab, saqi, yoxluq, qədəh, meyxanə, zünnar və s motivlər rindlik, dərvişlik, qələndərlik əhval-ruhiyyəsini ifadə edir.

Eşq bekar amədo dər hosne-u

Aşiqe-biçare ço an kar did.

Dər zəde yek zərreye-təsbihxan

Xerqəvo səccadeye-derhəm gereft.

Eşq onun hüsnündə təcəlla etdi; Biçarə aşiq bu işi gördükdə; Bir nərə çəkdi, təsbih oxuyaraq; Xirqə və səccadəni yırtıb atdı.

Burada Hüsn və Eşq münasibətləri makrokosm və mikrokosm münasibətləri, vəhdəti-vücud fəlsəfəsini ifadə edir. Əslində sevən də, sevilən də Allah Təala özüdür. O sevən və seviləndir, (Maidə,54).

Nizami küfr və iman anlayışlarını təsəvvüfi mənada verir:

Nədarəm, taəte-hicran, nədarəm,

Nədarəm, ey mosəlmanan, nədarəm.

Əgər aşeğ şodən kofr əst, midan,

Ke mən yek zərreye-iman nədarəm.

Yoxdur, hicrana dözümüm yoxdur, Yoxdur, ey müsəlmanlar, yoxdur. Əgər aşiq olmaq kafirlkdirsə; Onda mənim zərrəcə imanım yoxdur.

Şair bəzən küfr, kafir, zünnar, xaç, xirqə və s. kimi terminlərdən istifadə etmədən də açıq-açıq qələndərlik yolunda olduğunu bəyan edir:

Məkon eybəm, bedin kar, ey Nizami,

Ke mən rahe-qələndərvar darəm.

Qələndərlik yolunda olduğum üçün; Məni qınama, ey Nizami!

Və ya

Del dəst be kaferi bər avərd,

Vayine-qələndəri bər avərd.

Ğorrabiyo nayebi nemixast

Rendivo qələndəri bər avərd.

Ürək kafirliyi tapdı, Qələndərilik ayinini öyrəndi. Qürrəlik və naibliyi istəmədi,

Rindliyi və dərvişliyi tapdı, seçdi.

Hər iki sənətkarın yaradıcılığında nəfslə mübarizə, mənəvi kamillik, əql və  eşq münasibətləri təsəvvüfi baxımdan əks edilmişdir. Nizami də, Əttar da insanı dünyanın əşrəfi, kainatın yaranma səbəbi hesab edərək onu çirkin duyğulardan təmizlənməyə, nəfsini tərbiyə etməyə, ruhi yüksəlişə doğru səsləmişlər.

Sirlər xəzinəsində təsəvvüf

Əbə­di hə­yat ide­ya­sı və sirr an­la­yı­şı Ni­za­mi şei­ri­nin ay­rıl­maz tər­kib his­sə­si­dir. Əgər əbə­di hə­ya­ta qo­vuş­maq is­tə­yir­sən­sə eşq əzab­la­rın­da öz cis­mi­ni fə­na­ya ver. Yal­nız bu za­man ila­hi sir­lə­rə qo­vuş­maq və əbə­di hə­yat tap­maq müm­kün­dür.

“Nə­ha­yət, ge­cə­nin qa­ran­lı­ğın­da onu hə­yat çeş­mə­si kim tap­dım. Bu bir xə­zi­nə­dir, onu ne­cə açım ki, giz­li tap­dım” – de­yən şairin bü­tün ya­ra­dı­cı­lı­ğı və şəx­siy­yə­ti “Məx­zə­nül-əs­rar”dır. Onun şeirinin ölüm­süz­lü­yü isə bu sir­lə­rin ən gö­zəl aça­rı­dır.

Təsəvvüfi yolçuluğun mərhələləri olan “Yeddi bağça”, “Yeddi vadi”,  “Yeddi məqam”, “Yeddi qapı”, “Yeddi peykər”, “Yeddi cam” və s. əsərlər vardır. Nizaminin “Sirlər xəzinəsi” əsərində  Sənai Qəznəvinin “Hədiqətül-Həqiqə”, Əttarın “Əsrarnamə”, “İlahinamə” əsəri  ilə səsləşən məqamlar çoxdur.

“Gecənin vəsfi və könülə dalma” bölümündə Nizami əsəvvüfi yolçuluq nəticəsində maddi pərdələrinin qaldırılması, bəsirətin açılmasından bəhs edir:

Nə cür keçim qapıdan? Cığır hanı, yol hanı?

Bəlkə geri qayıdım, tərk edim bu məkanı?

Qorxudan nitqim batıb. Yolum dar bir keçiddi,

Fəqət cilovdan tutan eşqim dadıma yetdi.

Sarayın ürəyindən bir səs qopdu: – Nizami!

İçəri keç, bura gəl! – Bu səs necə səmimi.

Saray hərəminin dərhal məhrəmi oldum,

“Gəl lap içəri”. – Getdim. Nurlu bir hücrə buldum.

Bir əfsanə içində yeddi hekayət kimi,

Yeddi xəlifə burda əyləşiblər səmimi

Yeddilik sistemi Əttarın “Məntiqüt-teyr” əsərində mənəvi yolçuluğun rəmzi olan yeddi vadi – tələb, eşq, mərifət, tovhid, heyrət, istiğna, fəna, bəqa mərhələlərini ifadə edir. Yeddi rəqəmi qədim yunan, Hind, İran mifologiyasında müqəddəs olduğu kimi islam təsəvvüfündə də xüsusi önəm kəsb edirdi. Nizaminin “Yeddi gözəl” əsərində də yeddilik simvolikasından istifadə edilir. Lakin “Sirlər xəzinəsi” əsərində 3 xəlvətdən söhbət gedir. Xəlvət dedikdə salikin 40 gün tənhalığa çəkilməsi, özünü ibadətə həsr etməsi nəzərdə tutulur. Şair əsərdə digər təsəvvvüfi əsərlərdə olduğu kimi qəlbin insan vücudundakı uca məqamından “cismani və ruhani” xüsusiyyətləri özündə birləşdirməsindən bəhs edir. “Qəlbin tanınması” bölümündə şair “Xaceyi-dil”dən  riyazəti qəbul etdiyini, riyazətə girdiyini bildirir:

Xaceye-del əhde-məra taze kərd

Name-Nezami fələk avaze kərd.

Çonke nədidəm ze riyazət qozir,

Gəştəm əza an xacə riyazət pəzir.

Qəlbin sahibi mənim əhd-peymanımı təzələdi; Nizaminin adını fələk zümzümə etdi. Riyazətdən keçə bilməyəcəyimi görüb; O sahibdən riyazəti qəbul etdim.

Şair riyazəti qəbul edərək xəlvətə girməsindən bəhs edir. Şair birinci xəlvətdən bəhs edərkən yenə də irfani ideyaları gözəl poetik forma içərisində gizlədir. Yaşıl bağ, çiçəklər, nəğmə oxuyan quşlar, gözəl təbiət mənzərələri əslində ilahi Hüsnün, təcəllayi-camalın bir rəmzidir. Şair xəlvətdə ruhun yüksəlişindən bəhs edir:

Ruzi əz an Mesre-Zoleyxa pənah

Yusefe-xoşxülq birun şod ze çah.

Bir gün o Züleyxanın ölkəsi olan Misirə pənah aparar; Xoş xasiyyətli Yusif quyudan nicat tapar.

Şair insanın cismani bağlardan, asılılıqdan qurtulmasını Ruh Yusifinin bədən quyusundan xilas olması kimi verir. Öz nəfsinin qeydindən, dünyaya bağlılıqdan qurtardığını bildirir. Birinci xəlvətdə təbiət gözəllikləri sanki bir rəssam fırçasıyla çəkilirmiş kimi təsvir edilirdisə, “İkinci xəlvət və məşuqənin görünməsi” bəhsində şair insan gözəlliyini vəsf edir. Təbiətin bütün gözəllikləri, güllər, ağaclar, quşlar bu gözəlliyin yanında sönük qalır. Bununla şair insanın məxluqatın əşrəfi, bütün yaradılmışların ən mükəmməli olduğunu ifadə edir. Bu gözəlliyin mahiyyətini dərk edən şairin gözü önündən surət, zahir aləmi qalxır. Bədən qəfəsindən xilas olur:

Kiseye-surət ze miyanəm qoşad

Tövqe-tən əz gərdəne-canəm qoşad.

Surət örtüyünü ortadan qaldırdı; Bədən boyunduruğunu ruhumun boynundan açdı.

Şair burada rəmz və məcazlarla danışır:

Vanke roxəş pərdegiye-xas bud

Ayineye-surəte-İxlas bud.

Üzü xüsusi bir pərdə içində idi; İxlas surətininin aynası idi.

Burada, fikrimizcə, “” آینۀ صورۀ اخلاص بود  olmalı idi. Şair burada “Ayineyi-sureyi-İxlas” dedikdə, “İxlas” surəsi və Allah Təala nəzərdə tutulur, insanın Allahın təcəllisi olduğuna işarə edilir. Şair gözəlliklərlə dolu olan bu mənəvi səfəri hər kəsin anlaya və gedə bilməyəcəyini bildirir:

İn səfər əz rahe-yəqin rəfteənd

Rah çenin rəv ke çenin rəfteənd

Məhrəme-in rəh neyi, zinhar,

Kare-Nizami be Nizami qozar.

Bu səfərə yəqin yolu ilə gedirlər; Belə get ki, bu yol ancaq belə gedilər. Əgər bu sirrə məhrəm deyilsənsə, amandır: Nizaminin işini Nizamiyə burax.

Şair üçüncü xəlvətdə ariflərin məclisindən bəhs edir. Şairə görə bu elə məclisdir ki, ağıl burada sərməst olur:

Əql dər in daire sərməst mand

Aqibət əz səbr təhidəst mand.

Ağıl o dairədə sərməst oldu; Sonunda səbri əldən getdi.

Şair bu mərhələdə çəkdiyi ağrıları, dərdləri, bu dərdlərdən aldığı zövqləri o qədər poetik şəkildə ifadə edir ki, digər sufi şairlərdə təsəvvüfi yolçuluğun bir mərhələsi kimi gördüyümüz məqamlar zəngin bir tablo kimi, ya da yüksək sənətkarlıqla çəkilmiş film lenti kimi gözümüz önündə canlanır.

Nizami əzablarla dolu gecənin sonunda mərifətə çatdığını bildirir. Təsəvvüfdə xəlvətdən məqsəd elə budur. Bundan sonra salik mənəvi yolçuluğun digər mərhələ və məqamlarını keçir. Təəssüf ki, əsərin bədii tərcümələrində təsəvvüfi terminlərin saxlanılmaması əsərin mahiyyətinin anlaşılmasında problemlər yaradır. Fikrimizcə, xəlvət, üzlət, heyrət, istiğna və s. təsəvvüfi terminlər orijinalda olduğu kimi saxlanılmalı, mötərizədə və ya mətnin altında izahı verilməlidir.

Füzuli “Hədiqətüs-Süəda” əsərində Adəm peyğəmbərdən bəhs edilən bölümdə yazır ki Allah Adəmi yaradarkən onun xəmirini 40 gün dərd və göz yaşı ilə yoğurmuş, yalnız 40-cı gün ona bir neçə damla sevinc qatmışdır. İnsanla Allah arasında ən möhkəm bir bağdır dərd… Sirr və dərd anlayışları ayrılmazdır… Ən böyük dərd və ən böyük sirr isə Eşqdir…Məşhur bir hədisə görə bir insan eşqini qəlbində gizli saxlasa şəhidlik mərtəbəsinə yüksəlir. İnsanı yetişdirən, onu mənəvi cəhətdən yüksəldən, kamilləşdirən yeganə vasitə eşq və dərddir. Gördüyümüz və görə bilmədiyimiz bütün gözəlliklər dərd və eşqdən yaranmışdır. Füzuli, dərd əhlinə “İztirab qılıncı ilə şəhid olanlar” deyirdi. Torpağa atılan toxum necə yağışda islandıqdan sonra qabığını deşib cücərir, torpaqdan baş qaldıraraq qollu-budaqlı bir ağaca çevrilir, çiçəklənirsə, dərdli insan qəlbi də göz yaşı, ürək qanı ilə islandıqdan sonra qabığından çıxır, onun içindən insani-kamil doğulur, böyüyür, çiçəklənir:

Dər bağe-bəruməndi yek danə vəfa kaştəm,

An dane beşaxi şod, van şax bebar aməd.

Bəruməndi(bolluq, münbitlik, xoşbəxtllik)bağında bir vəfa toxumu əkdim,

toxum cücərib budaqlandı, o budaqlar bar verdi.

Dərd ürəkdə əkilən vəfa toxumudur. Təsəvvüfdə vəfa insanın bəzmi-əzəldə, hələ bədənlər yaradılmamışdan öncə Allaha verdiyi “Mən sizin rəbbiniz deyiləmmi”? sualına verdiyi “Bəla” cavabını unutmaması, bəndəliyin mahiyyətini sidq ilə xatırlamasıdır. Əttar “İlahinamə” əsərində bu sual-cavabı bədii şəkildə təsvir edir. Allahı görən, onun camalını görərək heyrət içində donub qalan bəndələr cənnət və cəhənnəmə baxmadılar, nə axirəti, nə də cənnəti istədilər. “Biz yalnız səni istəyirik” dedilər. Allah Təala “Məni seçərsəniz üzərinizə dənizlərdəki qumların sayı qədər dərd-bəla yağdıracağam” dedi. Lakin ruhlar bəladan qorxmayaraq “Bəla(bəli) dedilər. Füzulinin “Yarəbb, bəlayi-eşq ilə qıl aşina məni; Bir dəm bəlayi-eşqdən etmə cüda məni” beyti ilə başlayan qəzəlində təkrarlana “Bəla” , Allaha verilən “Bəla” sözünə, Allahla bəndə arasında bağlanan əhd-peymana, vəfaya işarədir. İnsanla Allah arasında elə bir sirlər var ki, mələklərin belə ora yolu yoxdur. Merac gecəsi Həzrət Cəbrayıl Məhəmməd Peyğəmbərə Sidrətül-Müntəhaya qədər yoldaşlıq etdi.. Sonrası isə.. Sirr!

İnsanlardan gələn cəfalara dözmək, qəzavü qədərə səbr etmək, Allahdan gələn bəlalara şükr  etmək insanı Yaradana yaxınlaşdırır. Bu yaxınlıqda insanın könül gözü, bəsirəti açılır. Ortadakı pərdələr bir-bir qalxır. Qürb, ilahi yaxınlıq məqamından sonra müşahidə məqamı gəlir.. İlahi sirlər açılmağa başlayır..  Təcəllayi-camal mərhələsində elə şeylər görür, elə şeylər eşidir ki… Bu sirləri saxlamaq, naməhrəm gözlərdən gizləmək çətindir.  Nəcati demişkən, “Məclisdə şişələr kimi miskin Nəcatinin; Qan doldurub yürəginə, ağzını burdular.. ”Sirlər xəzinəsi” əsərində də “Sirr saxlayan gəncin hekayəsi” məhz bu rəmzləri ifadə edir. Bu sirr saxlayan gənc elə Nizaminin özü idi. Nizamiyə görə, insan maddi dünya bağlarından qurtulararsa, riyadan, rəngdən xilas olar, ilahi sirlər xəzinəsinə çevrilər:

Xətme-səpidivo seyahi koni,

Məxzənül-əsrare-İlahi şodi.

Ağlıq və qaralığa son versən; İlahininin sirlər xəzinəsi olarsan.

Bu fikir sonra böyük sufi şair Nəbatinin bir şeirində də ifadə olunmuşdur. Mövlananın  qəzəlinə nəzirə olaraq yazdığı qəzəlin son beytində yazır:

Digər Nəbati, raze-u dər nəzde hər nakəs məqu,

Dər bəste, həmçon məxzənül-əsrar şəv, əsrar şəv.

Bir daha, Nəbati onun sirrini hər nakəsin yanında söyləmə; Qapını,(dilini) bağla, “Sirlər xəzinəsi” ol, sirr ol.

 

 424 Oxunub