Lalə Əlizadə
XII yüzil ədəbiyyatında mədh müxtəlif lirik janrların başlıca mövzu obyekti olsa da, əsas etibarı ilə qəsidələrdə daha qabarıq ifadə olunmuşdur. Mədhə əsrinin parlaq zəkası, humanist sənətkar dahi Nizami Gəncəvi də müraciət etmişdir. Məlumdur ki, dahi şairi məhz sarayda olmadığına görə, mədhiyyə qəsidələrə az müraciəti baxımından əsrlər uzunu çağdaşı olduğu şairlərdən “ayırmışlar”. Nizami Gəncəvinin divanında və “Xəmsə”si boyu mədhin maraqlı ifadəsi ilə rastlaşırıq. Tədqiqatçıların əksəriyyəti Nizami yaradıcılığından bəhs edərkən dahi şairin mədh mövzusuna biganə olduğunu xüsusi vurğulamışlar. Nizaminin qəsidələri V.Feyzullazadənin, X.Yusifovun, N.Araslının və bu sətirlərin müəllifinin tədqiqlərində araşdırılmışdır. V.Feyzullazadə “Nizaminin qəsidə yaradıcılığı” adlı məqaləsində onun dünyagörüşündə az rol oynamayan mədhiyyələrin təhlilini vermişdir. Müəllif, şairin yaradıcılığında cəmi altı qəsidənin mövcudluğunu (üçünün əxlaqi-didaktik, birinin fəxriyyə, digərinin mədhiyyə, başqa birisinin isə məşhur “Qocalıq”qəsidəsi) qeyd edir. Alim, haqlı olaraq, poemaların başlanğıcında verilmiş minacat, nət və mədhiyyələri, sözün qüdrəti və əzəməti haqqında söylənmiş şeir parçalarını da şairin qəsidə yaradıcılığına aid etməyin mümkünlüyünü yazır. Poemalardakı mədhlərin qafiyə sisteminin məsnəvi şəklində qələmə alındığını da göstərir [1, s.60].
Nizami Gəncəvi yaradıcılığında qəsidə janrının tədqiqi ilə bağlı X.Yusifovun “Nizaminin lirikası” adlı monoqrafiyasında maraqlı fikirlər irəli sürülmüşdür. Müəllif Nizami qəsidələrinin “…mövzu rəngarəngliyi, ideya dərinliyi və forma gözəlliyi ilə diqqəti daha çox cəlb” etməsini önə çəkir [2, s.75-77]. Qəsidənin tarixinə ekskurs edən alim onu ədəbi bir şəkil kimi islamiyyətdən çox-çox əvvəl ərəb şeirində yaranmasını, sonralar farsdilli poeziyaya sirayət edərək geniş şəkildə işlənməsini yazır [2, s.75-77]. Lakin Nizaminin Cahan Pəhləvanın oğlu Əbubəkr Nüsrətəddin ibn Məhəmməd Bişkinə həsr etdiyi qəsidəsini təhlilə cəlb edən X.Yusifov onun “tamamilə saray mədhiyyələri ruhunda” yazılmasını və “həqiqətlə heç bir əlaqəsi olmayan mübaliğəli təriflərlə dolu” olmasını qeyd edir. O yazır: “…daha doğrusu, Kəbənin təsviri və şairin Həccə getmək arzusunu bildirən giriş hissəsini çıxmaq şərti ilə qəsidə bütünlüklə mübaliğəli təriflər yığnağından ibarətdir” [2, s.75-77]. Müəllif daha sonra qeyd edir ki, “Nizami mədhiyyə ənənələrinə sadiq qalaraq mədh etdiyi padşahı dünya mülkünün sahibi, səxavətdə, şücaətdə, ədalətdə tayı-bərabəri olmayan bir hökmdar kimi təqdim edir. Bu qəsidə, cəsarətlə demək lazımdır ki, Nizaminin özünün dönə-dönə tənqid etdiyi… heç bir məna və məzmunu olmayan, ancaq dəbdəbəli təriflər yığınından ibarət saray şeiri nümunəsidir” [2, s.76]. Alimin Nizaminin qəsidəsinə münasibəti təəccüb doğurur. Mədhiyyənin şair üçün “alçaldıcı” olduğunu zənn edən müəllif fikrini bu şəkildə davam etdirir: “Mədhiyyələrdə həqiqətə yaxın heç bir şey yoxdur, hətta müəyyən tarixi hadisələrlə əlaqədar deyilmiş mədhiyyələrdə belə real cizgilər yox dərəcəsindədir… Mədhiyyələrdə cahil, zalım, qorxaq, qantökən hökmdarlar misli-bərabəri olmayan alim, qəhrəman, adil, rəiyyətin qeydinə qalan şəxs kimi tərənnüm olunur, kiçik bir ərazinin sahibi bütün dünyanın hökmdarı kimi qələmə verilir. Şairlər mədh etdikləri şəxsi tərifləmək üçün heç bir yalandan … çəkinmirdilər. Ayrı-ayrı saray şairlərini fərqləndirən məhz onların qəsidələrinin giriş hissələridir. Rudəkinin, Ünsürinin, Əsədinin, Xaqaninin, Fələkinin mədhiyyələri buna misal ola bilər. Mədhiyyələrin qalan hissələrində isə şairlər ümumi sabit ənənə əsasında bir-birlərini təkrar etmişlər. Belə ki, hələ Samanilər dövrünün mədhiyyələrində mövcud olan ideal hökmdar surəti sonrakı dövrün mədhiyyələrində də eynilə qalır” [2, s.75].
Fikrimizcə, mədhiyyələrə bu gün bizim üçün nə qədər əhəmiyyətli olması baxımından deyil, dövrü üçün hansı dəyəri daşıması yönümündən yanaşılmalıdır. Bu baxımdan da X.Yusifovun Nizami Gəncəvinin Nüsrətəddin Əbubəkr ibn Məhəmmədə ithaf etdiyi qəsidə haqqında söylədikləri də şairin sənətinə, müəllifin öz sözləri ilə desək, “ifrat mübaliğə”li müasir baxışın təzahürü kimi anlaşılır. Belə ki, tədqiqatçı yazır: “… bu qəsidə Nizaminin dönə-dönə tənqid etdiyi, Ənvərinin batil şeir adlandırdığı mənasız və məzmunsuz saray şeiri nümunəsidir” [2, s.76]. Alimin “mənasız və məzmunsuz saray şeiri” adlandırdığı qəsidəyə diqqət yetirək: 34 beytlik qəsidədə böyük sənətkar nəsib hissəni Kəbənin təsvirinə həsr etmiş və ora getmək arzusunda olduğunu bildirmişdir. Yeri gəlmişkən, şairin Kəbəyə ziyarətə getmək arzusu onun hələ 30 yaşlarında ikən qələmə aldığı başqa bir qəsidəsində də ifadə olunmuşdur:
چند گویی کعبه را کاینک به خد مت برسم
چون نخواندندت هنوز از دور خدمت برسان
[3, s.246]
(Nə qədər Kəbəyə deyəcəksən ki, indicə xidmətinə çataram
Hələ ki çağırmamışlar, uzaqdan xidmətini çatdır). [4, s.30]
Nüsrətəddin Əbubəkr Məhəmmədə həsr edilmiş qəsidədə 21 beyt mədh xarakterlidir. Düzdür, dahi sənətkar məmduhu mübaliğə ilə vəsf edir. Məgər şeirdə mübaliğə işlətmək günahdırmı? Şairlər hətta vəsf etdikləri gözəli belə mübaliğə ilə təsvir edir, “qaşını aya, gözlərini badama, nərgizə, saçlarını ilana və s.” bənzədirlər ki, şeir texnikası baxımından burada qeyri-adi, təəccübə səbəb ola biləcək bir şey yoxdur. Məgər bundan şeirin bədiiliyi əskilirmi? Əksinə… Nizami Gəncəvi də tərif obyekti seçdiyi hakimi “aləm mülkünün sahibi”, “zəfərə hakim aslan”, “döyüş meydanının günəşi”, “təxtü-tac sahibi”, “tacidarların və şəhriyarların başçısı”, “İskəndər ilə həmrütbə” və s. adlandırır. Bir daha qeyd etməyi vacib sayırıq ki, burada Nizamiyə “kiçiklik” gətirən, qeyri-adi bir situasiya nəzərə çarpmır, qəsidənin tələb etdiyi klassik mövzu çərçivəsində bu kimi mübaliğəli ifadələr məqbul sayılmışdır. B.Y.Şidfar da vaxtilə bu məsələyə diqqət yönəltmişdi. Tədqiqatçı bu şeirlərdə məzmundan doğan “şablon ifadələrin özünə yer aldığını” vurğulayaraq, mədhiyyələrin “tipik leksik quruluşa” malik olduğunu göstərmişdir. Alimin fikrincə, şahı tutduğu yüksək mövqeyə görə günəşlə, qüdrət və əzəmətinə görə okeanla, səxavətinə görə yağışla və s. müqayisə etmək ənənəvilikdən irəli gəlir [5, s.182]. Bu səbəbdən də X.Yusifovun “Əbubəkr Nüsrətəddin heç vaxt layiq olmadığı ləyaqətləri, göstərmədikləri hərəkətlərinə görə mədh olunur” [2, s.116] fikri təəccüb doğurur. Nizami Gəncəvi özünəməxsus bir şəkildə epik əsərlərində təbliğ etdiyi ədalətli şah, hakimiyyət–rəiyyət probleminə bu qəsidədə də toxunmuşdur:
از پایمردی تو بازوی عدل فربه
وز دست یاری تو اندام ظلم لاغر
[3, s.234]
Sənin himayənlə ədalətin qolu güclənmiş,
Sənin köməyin nəticəsində zülmün vücudu arıqlamışdır [4, s.24].
Adıçəkilən qəsidədə aşağıdakı beytlər də, fikrimizcə, maraq doğurur:
زین بیشتر بسی در در پای شه فشاندم
وز پس در آن طرازو نه سنگ دیده، نه زر
[3, s.23]
Bundan qabaq da şahın ayağına çoxlu inci səpdim,
Ardınca o tərəzidə nə daş göründü, nə qızıl. [4, s.24]
Şair qəsidələrini “inci” adlandırır. Əlimizə Nizami Gəncəvinin həmin məmduha həsr etdiyi bir qəsidə çatsa da, şair özü məmduhuna “çoxlu inci” (qəsidə) yazdığını xüsusi olaraq diqqətə çatdırır. O, həmin “inci”ləri yazaraq “şahın ayağına” (ünvanına) “səpmiş” (yollamış), lakin əvəzində məmduhdan heç bir mükafat almamışdır. Bunu qəsidədəki “ardınca o tərəzidə nə daş göründü, nə qızıl” misrası da təsdiqləyir. Qəsidənin növbəti misralarından birində şair artıq bu qəsidəsinin şah tərəfindən qəbul olunaraq mükafatlandırılmasını arzulayır:
بذل نظامی از تو خواهم که رد نگرد
[3, s.24]
Səndən istəyirəm ki, Nizaminin bu bəxşişi rədd edilməsin. [4, s.24]
![](http://artkaspi.az/file/pic/xeber/2021-02/1613032723_1613032631_1612859154_1612859127_1612512356_2.jpg)
Məlum bir həqiqətdir ki, Nizami Gəncəvinin yaşayıb-yaratdığı dövrdə əsər hakim tərəfindən qəbul edildikdə, müəllif çox qiymətli hədiyyələrə – at, qızıl, kənd, kəniz və s. – layiq görülürdü. Nizami özü də şahlar tərəfindən həmin hədiyyələrlə dəfələrlə mükafatlandırılmışdı və fikrimizcə, şairin Eldənizlər sülaləsinin IV hökmdarı Əbubəkr ibn Məhəmmədə xüsusi rəğbəti və hörməti olduğundan “İskəndərnamə” məsnəvisini də 1200-cü ildə tamamlayaraq ona ithaf etmişdir. Tarixi mənbələr də bu hökmdarın dövründə əmin-amanlığın olduğunu təsdiqləyir [6]. Həmin qəsidəyə fikir yönəldən V.Feyzullazadə “… çox orijinal, lakin şişirdilmiş təriflərlə məmduhunu göylərə” qaldırdığını vurğulayır, “lakin mədhiyyənin mübaliğələri içərisində də şair ədalət, əmin-amanlıq, səxavət, şah və rəiyyət məsələlərinə” toxunulduğunu nəzərə çatdırır [1, s.62].
Nizami divanında məmduhu müəyyən olunmayan, ayrı-ayrı tədqiqatçılar tərəfindən şərti şəkildə “mədhiyyə” adlandırılan qəsidəyə diqqət yetirək: həyat, yaranış, dövran haqqında fikirlərlə zəngin olan nəsib şairin bu ümumbəşəri məfhumlarla bağlı düşüncələrini əks etdirir. Qəsidənin mədh hissəsi isə adi, ənənəvi mövzudan fərqli olaraq didaktik səciyyə daşıyır. Bu hissəni mədhiyyə deyil, “nəsihətnamə” adlandırsaq, daha məntiqli olardı. Məmduh məlum olmasa da, o, qəsidədə “tamahkar”, “mülkü məzlumların qanını içməkdən dağılmaqda” olan bir şəxs kimi təqdim olunur. Şair yaradıcılığı boyu irəli sürdüyü ədalətli hakim ideyasını bu qəsidədə də önə çəkir:
شحنه کانصاف دهد دولت میری یابد
میر چون عادل باشد شه کشور گردد
یاوری کن همه را تا همه یار تو شوتد
چون همه یار کشی با تو که یاور گردد
کرم خون خواره مشو تا نشوی اندک عمر
که بسی زی نبود هر که بسی خور گردد
کرم بادام شو و هر چه خوری با ز بر آر…
کوش تا شهوت خودرا بجوانی شکنی
کاژدها گردد ماری که معمر گردد
ملک تو رخنه ز خون خوردن مظلومانست…
[3, s.324]
Darğa insaflı olsa, əmir məqamına çatar,
Əmir ədalətli olsa, ölkənin şahı olar.
Hamıya əl tut ki, hamı da sənə yar (dost) olsun.
Əgər bütün dostları öldürsən, kim sənə kömək olar?
Sənə qoşun lazımsa, çörək ver, bax ki, zəif qarışqa
Çörəklə yürüyəndə qoşun sahibi olur.
Qansoran qurd (zəli) olma ki, ömrün gödək olsun.
Kim ki çox yeyən olsa, yaşayan olmaz.
Badam qurdu (barama) ol, hər nə yesən, geri qaytar…
Çalış ki, ehtirasını gənclikdə qırasan.
Çünki ilan uzun ömür sürsə, əjdahaya çevrilər.
Sənin mülkün məzlumların qanını içməkdən dağılmaqdadır… [4, s.21]
“Qurani-Kərim”də də adları çəkilən bir sıra şəxsiyyətləri xatırlayan şair məmduhunu Xızır (ə), Musa (ə), İbrahim (ə), İsa (ə), Davud (ə) peyğəmbərlər kimi xeyirxah iş görməyə, islamın ikinci xəlifəsi Ömər bin Xəttab kimi ədalətli olmağa səsləyir. Şair fikirlərini davam etdirərək yazır:
چون تو در بند رهی دانه بانبار بنه
که گیاهی بیکی خوشه توانگر گردد
وای آن روز که در کشمکش مظلومان
بر سرت هر سر مویی سر خنجر گردد
با تو کس را نبود در دو جهان دورویی
همه انصاف تو در شکر تو داور گردد
اژدهایی که کند بازوی بهمن به دو نیم
هم به دو نیم شده بازوی حیدر گردد
[3, s.324-325].
Sən ki, yola çıxmaq (ölmək) qeydindəsən, anbara dən at,
Çünki hər ot bir salxımdan (sünbüldən) varlanar.
Vay o gündən ki, məzlumların çəkhaçəkində (üsyanında)
Başındakı hər tükün ucu bir xəncər ucuna çevrilə.
İki aləmdə heç kəs səninlə ikiüzlülük etməz,
Qoy öz insafın sənin əməlinə münsif olsun.
Bəhmənin qolunu ikiyə bölən bir əjdaha
Heydərin qoluyla ikiyə bölünər. [4, s.22]
Qiyamət gününü məmduhun yadına salan şair onu tövbəyə dəvət edir, ədalətli işlər görməyə təşviq edir, elə xeyirxah işlər görməyə səsləyir ki, “axirət yolunun azuqəsi olsun”. “Bəhmən əsatiri Şərq qəhrəmanlarından birinin adıdır… Əfsanəyə görə, əjdaha ilə döyüşdə bir qolunu itirmişdir. Dini rəvayətlərdə deyilir ki, həmən əjdaha Heydərin, yəni Əli ibn Əbitalibin qılıncı ilə ikiyə bölünmüşdür. Şair bu əhvalata müraciətlə göstərmək istəmişdir ki, həyatda heç bir zülm, pis əməl cəzasız qalmır, hər kəs öz işinin cəzasını və mükafatını almalıdır” [4, s.144].
Nizami Gəncəvinin qəsidələri sırasında şərti olaraq “Qocalıq” adlandırılan şeirdə şair fiziki görkəminin dəyişdiyini – belinin, qəddinin büküldüyünü, tər müşk kimi saçlarının ağardığını, ağzındakı iki sıra inci dişlərinin “fələyin cəfası ilə” töküldüyünü, gününün sona çatdığını, gözlərinin sulanaraq axdığını, zəiflikdən kölgə halına düşdüyünü, qol-qanadının “sındırıldığını” və s. qələmə alır. Qəsidədən bir parçaya diqqət yetirək:
چو ابر آب فشانم ز دیدهً حسرت
که رفت روز جوانی چو برق از نظرم
فتاده نقد جوانی من ز من در راه
بقد خم شده در زیر پای از ان نگرم …
بافت و خیز که در ره فتادهام پی رزق
بچشم عقل نمودار مور دانه برم
بزخم سنگ حوادث پی شکستن قدر
شکست جوهری آسمان بد گهرم…
مرا که هست دل از نور معرفت روشن
بقد حلقه نمودار هالهٌ قمرم…
پی فگندن نخل بقا بگلشن دهر
سپهر خم شده بر پای میزند تبرم
[3, s.240]
Cavanlıq dövrü şimşək kimi gözümdən itdiyi üçün
Həsrət gözümdən bulud kimi su (göz yaşı) çiləyirəm.
Mənim gəncliyimin nəğdi yolda düşüb (itmişdir).
Ona görə də belimi əyib ayağımın altına baxıram…
Ruzi (güzəran) ardınca yıxılıb qalxa-qalxa ki, yola çıxmışam,
Ağıl gözü ilə baxsan, dən daşıyan qarışqayam.
Qədir-qiymətimi qırmaq üçün hadisələrin daşı ilə
Bədgövhər fələk sərrafı gövhərimi qırdı…
Mənim ki, qəlbim mərifət nuru ilə işıqlanmış,
Halqaya dönmüş qəddimlə Ayın haləsiyəm.
Zəmanənin bağında varlıq ağacını yıxmaq üçün
Əyilmiş fələk ayağıma hey balta vurur… [4, s.26]
Əvvəldən axıradək qocalıq ilə cavanlığın müqayisəsi əsasında qurulan bu şeirdə şair həyat, onun mənası, yaşamaq uğrunda çarpışma kimi fikirlərini ifadə etmişdir. Bu şeir insan həyatının qürub çağındakı hiss və duyğularının ifadəsidir. Nizaminin divanında şərti olaraq dördüncü yerdə duran qəsidə şairin ictimai-fəlsəfi fikirlərini bəyan etmək baxımından əhəmiyyətli görünür. Hökmdar–cəmiyyət, mühit-fərd, ağıl, elm, din, zaman kimi məsələlərə bu qəsidədə cavab axtarılır. Şairin bu qəsidəsi 61 beytdən ibarətdir. Tədqiqatçıların gəldiyi nəticəyə görə, bu şeir dahi şairin hələ “Sirlər xəzinəsi” məsnəvisindən də öncə qələmə alınmışdır [4, s.12]. Bu fikri şairin qəsidədə ifadə etdiyi aşağıdakı beyt də təsdiqləyir:
سی گذشت از عمر برخیز ای نظامی گوشه گیر
من نصیحت کرده ام باقی تو دانی هان و هان!
[3, s.246]
Ömründən otuz il keçdi, ey Nizami, dur, bir guşəyə çəkil,
Mən nəsihət etmişəm, qalanını sən bilərsən! Bax ha! [4, s.30]
Qəsidənin mətləsi:
هم جرس جنبید و هم در جنبش آمد کاروان
کوچ کن زین خیل خانه سوی دار الملک جان
[3, s.241]
Həm zəng çalındı, həm karvan hərəkətə gəldi,
Bu düşərgədən can mülkünün evinə sarı köç! [4, s.27]
– çağırışı ilə başlanır. Qəsidə zəmanəsindəki haqsızlıqları əks etdirmək baxımından maraqlıdır. Mətlə beytdə ifadə olunan “zəng” şairin fikrincə, zəmanəsində yaşayan insanların naləsidir. Nizami nəfsi boğmağı, dünyadan könlü çəkməyi, təkəbbürü atmağı tövsiyə edir. “Dövləti dünyadan deyil, dindən axtarmağın” üstünlüyünü önə çəkən şair “bənövşədə Yusif ətri, ərğəvanda onun köynəyinin” olmadığını, “şəhvəti azaldaraq dini artırmağın” mümkünlüyünü vurğulayır. “Hikmət yolu ilə yürü”məyin fəzilətini göstərən sənətkar, bununla “qaibanə sirləri bilməyin” asan olduğunu nəzərə çatdırır [4, b13-14]. Qəsidədən nümunəyə diqqət yetirək:
زین قران ایمن شوی چون چنگ در قرآن زنی
مهد قرآن جوی کامد مهدی آخر زمان
هر چه نز قرآن ترازی بر فشان زان آستین
هر چه نز ایمان بساطش در نورد آن آستان
چون در این موکب عمارت یافت “قال الله” شد
مرکب اندر سایهٌ “قال رسول الله” ران
[3, s.242]
Əgər Qurana əl vursan, bu qrandan (hadisədən) asudə olarsan.
Quran beşiyini axtar ki, axır-zaman Mehdisi gəldi.
Hər nəyi ki, Quranla düzəltməmisən, onu biləyindən silkələ,
Hər nəyin ki büsatı (bünövrəsi) imandan deyil, astanandan kənar et.
Bu dünyada hər şey “Allahın dediyi” ilə quruldu.
Atını “Allahın peyğəmbərinin dedikləri” sayəsində çap… [4, 28]
Şair aləmdə nə varsa, Allahın əmri, iradəsi ilə yarandığına işarə edərək, bütün işləri, əxlaqi normaları Allahın peyğəmbərinin dediklərinə uyğunlaşdırmağın vacib olduğunu söyləyir. Bütün insanların xasiyyətcə eyni olmadığına işarə edən sənətkar insanları düzlüyə, xeyirxahlığa səsləyir:
فرقها باشد میان آدمی تا آدمی
کز یک آهن نهل سازند از یک دیگر سنان
اصل هندو در سیاهی یک نسب دارد و لیک
هندویی را دزد یابی هندویی را پاسبان
[3, s.243]
İnsanla insan arasında çox fərq vardır.
Çünki bir dəmirdən nal qayırırlar, digərindən süngü.
Qara olmaqda hindunun bir nəsəbi (adı) vardır, lakin
Bir hindunu oğru görərsən, digərini keşikçi. [4, s.28]
![](http://artkaspi.az/file/pic/xeber/2021-02/1613032726_1613032640_1612943832_1.jpg)
Nizami qəsidəni ədalətin hər şeydən üstün olması ideyası ilə davam etdirir, “insanın ucalığının, şərəfinin qızılla olmayıb”, əməlləri ilə qiymətləndirildiyini qeyd edir. O, eyni zamanda “zülmkarlıqdan əl çəkməyi, alçaqlıq etməməyi” əsas sayır:
نان کس مستان و آب خود مبر گر عاقلی
تا فرشته از شیاطین خواندت جزیت ستان
با حسین و آدم آخر آب و نان دانی چه کرد؟
خاک هر پایی مشو از بهر مشتی آب و نان
[3, s.245]
Ağıllısansa, heç kəsin çörəyini alma, heç kəsin suyunu aparma ki,[1]
Mələk səni şeytanlardan cizyə alan adlandırmasın.
Bilirsənmi, su ilə çörək axırda Hüseynlə Adəmə nə etdi?
Bir ovuc su ilə çörək üçün hər ayağın torpağı olma! [4, s.29]
Yuxarıdakı beytlərdə “şair insanları əsas yaşayış vasitəsi olan su və çörək üçün alçalmaqdan çəkindirir və məşhur dini rəvayətlərə işarə edir ki, çörək (buğda) yemək üstündə Adəm (ə) behiştdən kənarlaşdırılmış və ya Hüseyni yay zamanı müharibə meydanında susuz qoyub, axırda qətlə yetirmişlər” [4, s.149]. Suyu da, çörəyi də öz zəhməti ilə qazanmağı insanlara tövsiyə edən şair yazır:
گر همه جلاب باشد آب جوی کس مخور
وز همه تسبیح باشد نقش نان کس مخوان
شیر همت شو مخور جز کسب دست خویشتن
تا بنخجیر توباشد وحش صحرا میهمان
[3, 245]
Tamamilə şərbət olsa da, kimsənin arxından su içmə,
Başdan-başa təsbih (dua) olsa da, kimsənin çörəyinin naxışını oxuma!
Hümmət aslanı ol, öz əlinin qazancından başqa şey yemə,
Qoy sənin ovuna çölün heyvanları qonaq olsun! [4, s.30]
“Yəzdgürdün papağında xərmən-xərmən tikanın bitdiyini, Ənuşirəvanın başında ətək-ətək torpaq olduğunu”, bu dünyanın faniliyini” xatırladan sənətkar o cür cah-cəlallı padşahların indiki aqibətini yada salaraq “balıq kimi cövşən, tısbağa kimi döşlük” geyməyin hadisələrin “burulğanında” köməyə yetməyəcəyinə işarə edir. Zəmanəsində istedadların qiymətləndirilməməsinə fikir yönəldir:
قرة العینی چو من ، وانگه زمانه کور چشم
کوری چشم زمانه خوشدلم من خود از آن
منکران فضل را جز ناخنه ناخن مباد…
تا در این خاکم ببی آبی قناعت کرده ام
غسل ز آب دیده سازم، شربت از آب زبان
[3, s.246]
Mənim kimi göz işığı (oğul) qarşısında zəmanənin gözü kordur,
Zəmanənin gözünün korluğundan mən özüm şadam.
Fəzli (idrakı) inkar edənlərin gözünə ağ gəlsin! …
Nə qədər ki bu torpaqdayam, susuzluğa qənaət etmişəm,
Göz yaşımda yuyunub, ağız suyumdan şərbət içirəm. [4, s.30]
Şairin divanında toplanmış ictimai motivli qəsidələrdən biri də:
چراغ دل شب افروز است و چشم عقل نورانی
بدین چشم و چراغ آن به که جویی گنج پنهانی
[3, s.253]
Könül çırağı gecəni işıqlandırır, ağıl gözü işıqlı
Belə göz və çıraqla gizli xəzinə axtarmaq daha yaxşıdır. [4, s.30]
mətləsi ilə başlanır. Elə mətlə beytdən şairin insanları “gizli xəzinə” axtarmağa çağırışının şahidi oluruq. Qəsidənin sonrakı beytlərindən məlum olur ki, “bu gizli xəzinənin əsasına” çatmaq üçün “bədən tilsimini qırmaq” lazımdır. Şair üstüörtülü şəkildə nəyə eyham vurur? Qəsidənin sonrakı hissələrində bu suala cavab tapırıq: əsl xəzinə olan həyat həqiqətlərini anlayıb var-dövlət hərisi olmamağa çalışmaq lazımdır. İnsan “fırlanan dolabda” – dünyada elə yaşamalıdır ki, “ömrünün anlarına peşmanlıq enməsin” [4].
Şairin qəsidələrindən biri də fəxriyyədir. “Mənaların fəziləti ilə fəzl-hünər şahlarının şahı”, “göyün fərmanı ilə yeri və zamanı tutan”, “qələmi dünyanın fatehi” olan şair “incə yazıları” ilə məşhur xəttat İbn Müqləni, “nadir müəmmaları” ilə ərəb şairi İbn Hanini “çaş-baş” qoyduğunu yazır. Yazdıqlarının yanında “Zəbur”, “Zənd” oxuyan şəxslərin susduğunu, “xalqın ürəyinin” həmin şeirlərdən “təzələndiyini” xüsusi nəzərə çarpdırır. Axıradək öz şeirlərini öyən şair qəsidənin sonunda:
پس از این همه مناقب، خجلم ، خجل، پشیمان
که ثنای خویش گفتن بود از تهی میانی
[3, s.257]
Bu qədər tərifdən sonra utanıram, xəcalətli və peşmanam,
Çünki özünü öymək içiboşluq əlamətidir. [4, s.34]
– deyə fikir yürüdür. Bu da şairin təvazökarlığından irəli gəlmişdir. N.Araslı dahi şairin haqqında söhbət açdığımız bu qəsidəsinə diqqət yetirərək yazır: “Şairin məşhur fəxriyyəsini götürək. Fəxriyyə şeirinin bütün sənətkarlıq xüsusiyyətlərindən bacarıqla faydalanan böyük sənətkar burada bir sıra bədii tapıntıları ilə də oxucunun diqqətini cəlb edir. Bu da, hər şeydən əvvəl, qəsidənin orijinal strukturu, dinamizmi, sənətkarlıqla yaradılan təzadlı düşüncələrin eyni məqsəd ətrafında ustalıqla birləşdirilməsi və məna bütövlüyündə nəzərə çarpır. Şeir təsirli mübaliğə, mənalı təşbih və başqa məcazları ilə elə ilk beytdən oxucunu sehrləyə bilir. Bu əsərdə eyni zamanda möhkəm bir vəhdət, poetik bağlılıq, başlanğıc misradan tutmuş son beytə qədər hər iki hissədə qabarıq duyulan fikir tamlığı, məna ardıcıllığı mövcuddur [7, s.98].
[1] Misranın dəqiq tərcüməsi belədir: Ağıllısansa, heç kəsin çörəyini alma, öz (üzünün) suyunu tökmə.
artkaspi.az