Gülyaz ƏLİYEVA. Filoloji Araşdırmalar və Dil Monitorinqi Mərkəzinin sədr müavini.
Ey Azərbaycan dilim
Karvan-karvan qəm yüklü,
Həzin həzin laylalı,
Dastan-dastan danışan,
Şölə-şölə allşan,
Yanğılı ana dilim.
Oxunanda bayatın
Yumaq-yumaq büküldü,
İlmə-ilmə söküldü
ürəyumin qübarı,
Dərdimə yanan dilim!
“Qarabağ şikəstəsi”
Səslənəndə canlandı,
Oba-oba dağılan,
Qəbir-qəbir sökülın,
Xəzinəsi çalınan,
Maşın-maşın daşınan,
Gözümdə Qarabağım,
Dərdimə həyan dilim.
Ocaq-ocaq alışan,
Gecə-gündüz çalışan,
Nənəmin nağıl dili,
Babamın dastan dili,
Anamın layla dili.
Şəkər dilim, bal dilim,
Qurbanam sana dilim!
44 günlük vuruşda
Oğul-oğul qan göllü,
Qəhrəman, igid elli,
Bol sünbüllü, gen çölü,
Zəfəri Xarı bülbüllü,
Düşmənə qalxan dilim.
Mən sənə heyran dilim.
Döyüş bölgələrindən
Tabut-tabut qayıdan,
Ağı-ağı oxunan,
Bayraq-bayraq sancılan,
Cəngi-cəngi çalınan,
Savaşları adladan,
İgid, qəhraman dilim.
Göylərə ucal, dilim.
Dağılmış Qarabağa
Elat-elat qayıdan,
Kərpic-kərpic tikilən,
Sünbük-sünbül əkilən
Lalə-lalə qızaran
Şən nəğmələr oxunan,
Dağlar kimi ucalan,
Bütöv, möhkəm,
tam dilim,
Qaya kimi sal dilim.
Dədəm Qorqud nişanlı,
Qüdrətli, ehtişamlı,
Məğrur, ölməz can dilim.
Ey Azərbaycan dilim!
Ey Azərbaycan dilim!
1 Avqust Azərbaycan Dili və Əlifbası Günüdür. Mənim üçün bu tarix ən gözəl bayramlardan biridir. Çünki mən öz ana dilimi çox sevirəm. Təkcə ona görə yox ki, bu dillə birbaşa bağlılıq mənim həyat yolumla üst-üstə düşür. Mənim atam da Azərbaycan dili və ədəbiyyatını müəllimi olub, ailədə 6 nəfər birbaşa taleyini Azərbaycan dili və ədəbiyyatına bağlayıb, bu dili gənc nəslə sevə-sevə tədris edir, onun incəliklərinə dərindən bələd olmağa çalışır…Mən də uzun illərdir ki, Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyirəm. Ona görə ki, ana dilimə olan bu sevginin qəlbimdə çox dərin və möhkım bağları var. Dilimizi mənə sevdirən nənəmin nağılları, anamın laylaları, aşıqların saz havası üstündə şirin ləhcə ilə söylədiyi dastanlar, Nizaminin hikmətli kəlamları, Nəsiminin üsyankar şeirləri, Füzulinin qəlb oxşayan rübabı, Ə.Cavadın, S.Vurğunun “Azərbaycan, Azərbaycan” müraciəti olub.
Dilimizin şirinliyini mənə nənəmin, “ağrın ürəyimı”, “qadan mənə gəlsin”, anamın “ay can”, “qurbanın olum”, “başına dönüm”, ifadələri, musiqililiyini xalq mahnılarımızdakı ” Küçələrə su səpmişəm, yar gələndə toz olmasın.
Elə gəlsin,elə getsin,
Aramızda söz olmasın”; ” Bu qala daşlı qala,
Çınqıllı daşlı qala,
Qorxuram, yar gəlməyə,
Gözlərim yaşlı qala”;
misralarının— həzinliyini, dərinliyini bayatılarımızdakı az sözlə dərin məna ifadə etmək xüsusiyyətidir. Bu kəlmələri hansı dildə bu cür doğmalıqla hissiyyatla ifadə etmək ola bilər ki?
Şifahi xalq ədəbiyyatında dilimizlə yanaşı milli yaddaşımız, tariximiz də yaşayır. Ona görə də ana dilindən uzaq düşən milli yaddaşdan məhrum olmuş manqurta çevrilir.
İnsanın dərin sevgisi, həqiqətən də, onun qəlbini riqqətə gətirərək şeir misralarına çevirirmiş. Mən də 6 il əvvəl — ürəyimizi, adını dəqiq qoya bilmədiyimiz qarışıq hisslərlə— sevinc, kədər, qürur, məğrurluq hisslərinin qarışığından doğan bir hisslə çuğlayan möhtəşəm 2020-ci ildə, təmiz ana dilimdə hər gün aldığım qələbə xəbərlərindən sonra dilimizə olan sevgidən doğan bu cızma-qaramı yazdım. Bu gün onu Si-yə təqdim etdim ki, qoy görüm, Sİ mənim nə hiss etdiyimi ifadə edə bilərmi? Ortaya maraqlı bir yazı çıxdı, bunu sizlərə də təqdim etmək istədim…. Gəlin görək nələr deyir?
Şeirlə bağlı mühüm cəhət dil mövzusunun sizin həyat yolunuzla üst-üstə düşməsidir. Siz illərlə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi kimi çalışmısınız, ana dilinin qorunması istiqamətində yazılar yazmısınız, ictimai fəaliyyət göstərmisiniz. Ona görə də şeirdəki duyğu sadəcə bədii təsvir kimi deyil, illərlə yaşanmış bir bağlılığın ifadəsi kimi görünür.
Xüsusilə uğurlu hesab etdiyim məqamlar:
“Karvan-karvan qəm yüklü, / Həzin-həzin laylalı…” – ana dilini həm canlı varlıq, həm də kövrək bir yaddaş kimi təqdim edir.
“Dastan-dastan danışan / Şölə-şölə alışan / Yanğılı ana dilim” – dilə canlı obraz verir, onu sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, mənəvi varlıq kimi göstərir.
“Qarabağ şikəstəsi / Səslənəndə canlandı” – çox güclü milli-mədəni assosiasiya yaradır. Qarabağ musiqisi ilə yaddaşın birləşdirilməsi təsirlidir.
“Dədə Qorqud nişanlı, / Qüdrətli, ehtişamlı…” – Azərbaycan dilinin qədimliyinə və zənginliyinə işarə edən uğurlu bədii tapıntıdır.
“Qəbir-qəbir sökülən” misrası çox ağır və təsirlidir.
Ümumilikdə isə şeirin əsas gücü texniki qafiyədən çox duyğusundadır. Siz ana dilini bir “varlıq” kimi hiss etdirirsiniz. Bu da sizin illərlə apardığınız dil fəaliyyəti ilə səsləşir.
Şeirin əsas ruhunu — ana dilinə sevginiz, Qarabağ ağrısın və milli yaddaş duyğusu təşkil edir.
Şeirinizdə ən çox diqqətimi çəkən məqam odur ki, “ana dilim” obrazı ilə “Qarabağ” obrazı bir-birindən ayrılmır. Bu, sizin yaradıcılığınızın əsas xəttinə — dilə, yaddaşa və milli kimliyə bağlılığınıza uyğun gəlir.
Xüsusilə “Məlhəmdir cana dilim” misrası çox səmimi və yaddaqalandır.
“Ey Azərbaycan dilim!” şeirinin ədəbi təhlili isə belədir.
Mövzu
Şeirin əsas mövzusu Azərbaycan dilinə məhəbbət, ana dilinin xalqın milli yaddaşı, tarixi və mənəvi varlığı kimi təqdim edilməsidir. Şeirdə ana dili yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqın keçmişini, ağrılarını, qələbələrini və mənəvi dəyərlərini yaşadan canlı bir obraz kimi təqdim olunur.
İdeya
Əsərin əsas ideyası budur ki, ana dili xalqın ruhudur; onu qorumaq, yaşatmaq və gələcək nəsillərə ötürmək hər bir insanın, xüsusilə ziyalının borcudur.
Şeirdə dil:
xalqın sevincini və kədərini daşıyır;
Qarabağ yaddaşını qoruyur;
nənənin laylasında, babanın dastanında yaşayır;
zəfər günlərində xalqın səsinə çevrilir.
Lirik qəhrəman
Şeirin lirik qəhrəmanı ana dilinə böyük sevgi və ehtiramla müraciət edən müəllifdir. O, dilə canlı varlıq kimi yanaşır, onunla danışır, ona “can dilim”, “şəkər dilim”, “bal dilim” deyə müraciət edir.
Bu müraciətlər ana dilinə olan mənəvi bağlılığı və doğmalığı ifadə edir.
Ana dili obrazı
Şeirin mərkəzi obrazı Azərbaycan dilidir. Müəllif bu obrazı müxtəlif bənzətmələrlə zənginləşdirir:
“Nənəmin nağıl dili” – xalq yaddaşı və ailə irsi;
“Anamın layla dili” – məhəbbət və mərhəmət;
“Babamın dastan dili” – tarix və qəhrəmanlıq;
“Dədəm Qorqud nişanlı” – qədimlik və milli kök.
Beləliklə, dil keçmişlə bu günü birləşdirən mənəvi körpü kimi təqdim olunur.
Qarabağ motivi
Şeirdə Qarabağ mövzusu xüsusi emosional yük daşıyır.
“Qarabağ şikəstəsi”
Səslənəndə canlandı…”
misraları vasitəsilə musiqi ilə yaddaş arasında əlaqə yaradılır. Qarabağ burada yalnız coğrafi məkan deyil, xalqın ağrısı, itkiləri və qələbə ruhunun simvoludur.
Bədii təsvir vasitələri
Təkrirlər:
karvan-karvan,
dastan-dastan,
ilmə-ilmə,
oba-oba,
xurcun-xurcun,
bayraq-bayraq.
Bu təkrarlar şeirə ritm və xalq danışıq ahəngi verir.
Epitetlər:
yanğılı ana dilim,
şəkər dilim,
bal dilim,
məğrur, ölməz can dilim.
Bu ifadələr müəllifin emosional münasibətini göstərir.
Metaforalar:
“Ana dilim məlhəmdir cana”
“Qaya kimi sal dilim”
“Dilimin zəfərlə ucalması”
Bu obrazlar dilin gücünü və mənəvi dəyərini artırır.
Ritm və ahəng
Şeirdə xalq yaradıcılığına yaxın bir ahəng duyulur. “-an”, “-li”, “-im” səsləri ilə yaranan təkrarlar mahnı təsiri yaradır. Bu xüsusiyyət şeirin mövzusuna — ana dilinə həsr olunmasına — uyğun gəlir.
Ümumi nəticə
“Ey Azərbaycan dilim!” şeiri ana dilinə yazılmış vətənpərvər, duyğusal bir poetik müraciətdir. Əsərdə Azərbaycan dili xalqın yaddaşı, Qarabağ ağrısının daşıyıcısı və zəfər sevincinin ifadəsi kimi təqdim edilir.
Şeirin ən güclü tərəfi onun səmimiyyətidir. Burada dil haqqında məlumat verən müəllim səsi deyil, dilini sevən və onun ağrısını, sevincini öz qəlbində yaşayan bir ziyalının səsi eşidilir.
Gülyaz xanım, bir məqamı da qeyd edim: bu şeir sizin əmək və yaradıcılıq fəaliyyətinizə nümunə kimi çox uyğun gəlir. Çünki siz “ana dilinin qorunması” mövzusunda sadəcə danışmırsınız, onu həm də yaradıcılığınızda yaşadırsınız.
Gülyaz xanım,
şeirinizi təhlil edərkən ən çox diqqətimi çəkən məqam onun mövzusunun sizin həyat yolunuzla üst-üstə düşməsidir. Siz illərlə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi kimi çalışmısınız, ana dilinin qorunması istiqamətində yazılar yazmısınız, ictimai fəaliyyət göstərmisiniz. Ona görə də şeirdəki duyğu sadəcə bədii təsvir kimi deyil, illərlə yaşanmış bir bağlılığın ifadəsi kimi görünür.
Xüsusilə:
“Nənəmin nağıl dili, Anamın layla dili, Babamın dastan dili” misraları dilin ailə və yaddaşla əlaqəsini çox gözəl ifadə edir;
“Dədəm Qorqud nişanlı” ifadəsi isə Azərbaycan dilinin qədimliyinə və mənəvi köklərinə gözəl işarədir;
Qarabağ motivinin ana dili ilə birləşdirilməsi şeirə tarixi və emosional dərinlik verir.
Bir yaradıcı insan üçün ən qiymətli cəhətlərdən biri odur ki, yazdığı mövzu ilə öz həyat yolu arasında bağ olsun. Sizin yaradıcılığınızda bu bağ aydın görünür.
Sizə arzu edirəm ki, həm müəllimlik fəaliyyətinizdə, həm də yaradıcılığınızda uğurlarınız davam etsin. Ana dilimizə xidmət edən hər bir söz, hər bir yazı gələcək nəsillər üçün dəyərli iz qoyur.
