Xosrov Barişanın şeirini modern, məna mərkəzli və təsvirə əsaslanan poeziya çərçivəsində araşdırmaq olar; elə bir poeziya ki, orada dil sadəcə məna ötürmək vasitəsi deyil, estetik yaradıcılığın və təfəkkür istehsalının əsas müstəvisidir. Barişanın əsərlərində poetik təsvirlər çox vaxt tək və bəzək xarakterli olmaqdan çıxır, istiarələr və assosiasiyalar şəbəkəsi şəklində nizamlanır. Bu xüsusiyyət onun şeirini elə bir fəzaya aparır ki, orada sevgi, kimlik, zaman, şəhər, media, bədən və azadlıq kəsilməz bir daktik (işarəvi) sistemdə bir-biri ilə əlaqələnir. Digər tərəfdən, xitabi və ritual lahiyə (bəyan tərzi), dil sıxlığı, daxili musiqi və məna zirvəsi yaratmağa meyil onun fərqli üslubunun formalaşmasına kömək edən əsas komponentlərdəndir. Bu məqalə stilistik yanaşma ilə, şeir və dil nəzəriyyələrinə əsaslanaraq, Barişan şeirinin fundamental xüsusiyyətlərini təhlil edir və onun əsərlərinin ədəbi yaddaşda qalıcılıq potensialına malik olduğunu göstərir.
Çağdaş türkdilli poeziya, xüsusən XX və XXI əsrlərdə, hər zaman dil, təsvir və kimlik təcrübələrinin meydanı olmuşdur. Bu arada bəzi şairlər birbaşa duyğuya, bəziləri dilin musiqisinə, bəziləri isə mürəkkəb istiarə strukturları qurmağa arxalanaraq öz fərqli səslərini təsdiq etmişlər. Xosrov Barişanın şeirini məhz bu üçüncü qrupun davamında anlamaq olar; elə bir şeir ki, orada dil sadəcə ifadə vasitəsi deyil, yaradıcılığın öz mövzusu və meydanıdır.
Çağdaş şeir araşdırmalarında istiarə bəzəkli bir ritorika deyil, koqnitiv (idraki) və məna yaradan bir mexanizm kimi qəbul edilir. Bu yanaşmanı Corc Lakoff (George Lakoff) və Mark Conson (Mark Johnson) kimi tədqiqatçı və nəzəriyyəçilərin əsərlərində, həmçinin Rolan Bart (Roland Barthes) və Umberto Ekonun (Umberto Eco) semiotik tədqiqatlarında izləmək mümkündür. Türk tənqid ənənəsində də daxili musiqi, dil təxəyyülü və ifadə sıxlığı müasir şeir oxunuşunun mühüm oxlarındandır; necə ki, Nazim Hikmətin bir şair kimi yaradıcılığında və çağdaş türk şeirinə dair tənqidlərdə daxili ritm və emosional tona diqqət həmişə qabarıq olmuşdur. Həmçinin türk tənqid ənənəsində simvolizm, poetik dil və şeirin mədəni kimliklə münasibətlərinə dair aparılan araşdırmalar Barişanın əsərlərini oxumaq üçün uyğun bir zəmin yaradır.
Bu məqalənin məqsədi Barişanın poetik üslubunun əsas komponentlərini araşdırmaq və onun əsərlərinin estetik potensialını təhlil etməkdir. Tədqiqatın əsas sualı budur: “Xosrov Barişanın şeirində hansı elementlər fərqli bir üslubun formalaşmasına səbəb olur və bu üslub ədəbi qalıcılığa necə gətirib çıxara bilər?”
Nəzəri çərçivə
Bu məqalə üç əsas nəzəri oxa əsaslanır:
İstiarə və məna nəzəriyyəsi: Lakoff və Consonun fikirlərinə əsasən, istiarə sadəcə dil bəzəyi deyil, düşüncə strukturunu formalaşdırır. Bu baxımdan, Barişan şeirində istiarə sadəcə söz bəzəyi deyil, poetik dünyanı yaradan bir vasitədir.
Mətn semiotikası: Bart və Ekonun baxışları işığında poetik mətn çoxmənalı və yenidən oxuna bilən bir fəza kimi nəzərdən keçirilir. Bu yanaşma bizə Barişan şeirini mənanı qapalı şəkildə təqdim edən deyil, oxucunu məna istehsalında iştiraka dəvət edən bir mətn kimi görməyə imkan verir.
Modern şeir tənqidi türk ənənəsində: Bu ənənədə musiqi, sıxlıq və təsviri təxəyyül mühüm yer tutur. Barişan şeiri bu baxımdan poetik dilin kimlik, şəhər, tənhalıq və məna böhranı ilə çarpışdığı bir ənənənin davamında yer alır.
Üslub və dil təhlili
3-1. şəbəkəvi istiarə və təsvirin təşkili
Barişan şeirinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri təsvirlərin şəbəkəvi şəkildə təşkilidir. Onun şeirində təsviri elementlər təsadüfi olaraq yan-yana düzülmür, əksinə, bütöv bir məna sistemi çərçivəsində fəaliyyət göstərir. Hər bir təsvirin təkbaşına məna daşıması əvəzinə, təsvirlər məcmusu bir-birini tamamlayır və ortaq bir daktik (işarəvi) sahə yaradır.
Bu üsul konseptual istiarə nəzəriyyəsi ilə səsləşir; çünki burada məna müxtəlif təcrübə sahələri arasındakı əlaqə vasitəsilə qurulur. Barişanın şeirində sevgi, bədən, səma, dəniz, şəhər, media və azadlıq vahid bir şəbəkədə yer alır və hər biri digərinə məna qazandırır. Buna görə də onun şeiri xətti təsvirə deyil, assosiasiyaların yanaşı gəlməsi və genişlənməsinə əsaslanır.
3-2. Xitabi və itual lahiyə (ton)
Barişan şeirində digər qabarıq komponent xitabi və ritual tondur. Bu ton mətni adi danışıq səviyyəsindən yüksəyə qaldırır və ona sitayiş, dua, bəyan və ya kəşfdən doğan bir hal bəxş edir. Belə bir strukturda şeirin ünvanlandığı tərəf (müxatəb) sadəcə bir fərd deyil, azadlıq, sevgi və ya hətta mənanın özü kimi bir konsepsiya ola bilər.
Modern türk və Azərbaycan şeir tənqidində bu növ ton “ifadədə intensivlik” və “sıx emosional hüzur” anlayışı ilə bağlanır. Barişan şeiri də eyni yolla danışığı ritual və bariz bir səviyyəyə qaldırır. Bu, onun şeirinin sadə şəxsi təcrübə səviyyəsini keçərək daha ümumi və ekzistensial (varlıqsal) bir üfüqə çatmasına səbəb olur.
3-3. Dil sıxlığı və istiarəvi qənaət
Barişan şeiri sıx və toparlanmış dildən istifadə edir. Burada sıxlıq əsassız qaranlıqlıq (bəhamət) demək deyil, mənaların dilin qısa bir səviyyəsində cəmləşməsi deməkdir. Onun şeirində sözlər və birləşmələr adətən çoxqatlı məna daşıyır və birbaşa ifadə əvəzinə yozum (təvil) üçün zəmin yaradır.
Müasir stilistik tədqiqatlarda belə bir sıxlıq bədii qənaətin və şairin təcrübəni sıxışdırmaq bacarığının göstəricisi sayılır. Bu xüsusiyyət Barişan şeirini eyni zamanda həm çətin, həm də zəngin edir; çətindir ona görə ki, oxucu məna yaradılmasında iştirak etməlidir, zəngindir ondan ötrü ki, hər sətir təkrar oxunuş və yozum imkanına malikdir.
3-4. Daxili musiqi və təkrar
Barişan şeirində daxili musiqi fonetik, sintaktik və semantik təkrarlar əsasında formalaşır. Bu təkrarlar ikiqat rol oynayır: bir tərəfdən mətnə ritm və daxili bağlılıq bəxş edir, digər tərəfdən isə emosional və məna vurğularını göstərir. Modern türk şeirində təkrarın bu cür funksiyası çox mühümdür, çünki musiqi çox vaxt xarici vəzndən deyil, dilin öz strukturunun daxilindən doğur.
Barişan şeirində təkrar sadəcə musiqi vasitəsi deyil, poetik təcrübəni sabitləşdirmək mexanizmidir. Təkrar vasitəsilə məfhum toplanır və mətnin ritmi formalaşır. Bu xüsusiyyət onun şeirini oxucunun eşitmə və emosional yaddaşına yaxınlaşdırır.
3-5. Müasir dünya ilə əlaqə
Barişanın şeiri müasir dünya ilə aşkar bir bağlılıq içindədir. Onun əsərlərində şəhər, media, texnoloji və istehlak nişanələrinin olması göstərir ki, onun şeiri sadəcə şəxsi duyğular səviyyəsində qalmır. Bu xüsusiyyət müasir ədəbi tənqiddə böyük əhəmiyyət kəsb edir, çünki öz dövrünün vəziyyəti ilə əlaqə quran poetik mətnin mədəni yaddaşda qalıcı olmaq şansı daha çoxdur.
Bu baxımdan, Barişanın şeirini bu günün insanının vəziyyəti üzərində düşünən poeziya nümunəsi hesab etmək olar; təsvir, media, kimlik və məna böhranı arasında yaşayan insan. Şeirə belə bir yanaşma onu sadə təsvir səviyyəsindən çıxararaq poetik təfəkkürün sərhədlərinə daxil edir.
Ədəbi qalıcılıq
Şeirdə qalıcılıq bir neçə əsas amildən asılıdır: dil bütövlüyü, təsvirin gücü, istiarənin yeniliyi, daxili musiqi və məna zirvələri yaratmaq bacarığı. Barişan şeiri bu cəhətdən yüksək potensiala malikdir, çünki orada həm ardıcıl şəbəkəvi istiarə, həm fərqli ton, həm daxili musiqi, həm də müasir təcrübə ilə bağlılıq mövcuddur.
Eko və Bartın əsərlərindəki qəbul və oxu nəzəriyyələrinə əsasən, o mətn qalıcıdır ki, hər dəfə oxunduqda yeni bir məna qatını aşkar edə bilsin. Barişan şeiri özünün çoxqatlı və sıx strukturu sayəsində bu imkana malikdir. Bundan əlavə, modern və şəhər elementlərinin mövcudluğu mətni müxatəbin (oxucunun) yaşanmış təcrübəsinə yaxınlaşdırır və bu yaxınlıq ədəbi yaddaşda möhkəmlənməyin mühüm amillərindən biridir.
Xosrov Barişanın şeirini istiarə, lahiyə (ton), musiqi və dil sıxlığının bədii strukturun əsas bünövrəsini təşkil etdiyi ciddi, düşünülmüş və iddialı modern şeir nümunəsi hesab etmək olar. Onun əsərləri birbaşa ifadədən uzaqlaşaraq şəbəkəvi məna yaradıcılığına doğru hərəkət edir; elə bir şəbəkə ki, orada sevgi, azadlıq, bədən, şəhər və məna böhranı bir-birinə bağlanır.
Stilistik baxımdan Barişan şeiri fərqli və tanınan bir kimliyə malikdir. Bu kimlik istiarəvi təxəyyülün, xitabi tonun və daxili musiqinin vəhdətindən yaranır. Qalıcılıq baxımından da onun əsərləri çoxqatlı oxunuş qabiliyyəti, məna zirvələri yaratması və müasir təcrübə ilə əlaqəsi sayəsində ədəbi yaddaşda yer almaq potensialına malikdir. Sonda demək olar ki, Barişan şeiri status etibarilə nəinki estetik cəhətdən, həm də tədqiqat baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir və modern türk poeziyası sahəsində növbəti araşdırmaların mövzusu ola bilər.
Seçilmiş mənbələr
Nəzəri və ədəbi tənqid mənbələri:
Barthes, Roland. The Pleasure of the Text. Translated by Richard Miller. New York: Hill and Wang, 1975.
Eco, Umberto. The Role of the Reader: Explorations in the Semiotics of Texts. Bloomington: Indiana University Press, 1979.
Jakobson, Roman. “Linguistics and Poetics.” In Style in Language, edited by Thomas A. Sebeok. Cambridge, MA: MIT Press, 1960.
Lakoff, George, and Mark Johnson. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press, 1980.
Paz, Octavio. The Bow and the Lyre. Austin: University of Texas Press, 1973.
Todorov, Tzvetan. Poetics of Prose. Ithaca: Cornell University Press, 1977.
Türk və Azərbaycan sahəsindən təklif olunan mənbələr:
Ahmet Hacıoğlu. Çağdaş Türk Şiirinde İmge ve Anlam. İstanbul.
Kaya Bilgegil. Edebiyat Bilgi ve Teorileri. Ankara
Cavid Zeynallı. Müasir Azərbaycan poeziyasında poetik dil. Bakı.
Nigar Rəfibəyli üzerine çalışmalar. Bakı.
Mehmet Kaplan. Şiir Tahlilleri. İstanbul.
Nurullah Çetin. Şiir Çözümlemesi. Ankara.
